Klasycy romantyzmu. Chopin i Schubert.

Koncerty fortepianowe Fryderyka Chopina są bodaj najsłynniejszymi koncertami fortepianowymi na świecie; a już na pewno w Polsce. Pomijając Konkursy Chopinowskie, grywa się je i odtwarza z nagrań często, słyszy się Chopina w radiu, w tle filmów i reklam telewizyjnych, w wytwornych sklepach i przy romantycznych kolacjach. A Chopin to wszystko wytrzymuje i nie „tanieje”, niezmiennie zachwyca i nie traci na klasie. „Panowie, czapki z głów – to geniusz”, jak napisał kiedyś o nim Robert Schumann. To naprawdę geniusz. Amen. 

Ale też w związku z tym tak wiele już powiedziano i napisano o obu koncertach fortepianowych Chopina, że nie będę tutaj jednak wyważała otwartych muzykologicznych drzwi. Może tylko przypomnę kilka mniej popularnych ciekawostek z okolic powstania obu kompozycji, jako że powstały niemal jednocześnie, między 1829 a 1830 rokiem, w „sąsiednich” tonacjach, e-moll i f-moll. Prawykonanie Koncertu e-moll miało miejsce w Warszawie, 11 października 1830 roku a tuż zaraz – jak pamiętamy – w listopadzie tego roku wybuchło Powstanie Listopadowe. Chopina w czasie Powstania nie było już w kraju, wyjechał najpierw do Wiednia, potem dalej do Paryża, lecz w związku z Powstaniem nie wrócił już do Polski i został – na zawsze – na emigracji. Oba jego koncerty nie mają jednak w sobie dramatyzmu przedpowstaniowych dni, są raczej, jak mawiają historycy, ostatnimi porywami popularnego wówczas muzycznego stylu brillant (błyskotliwego, efektownego, lekko sentymentalnego...). Młodziutki, dwudziestoletni Chopin był świadomy nastrojów politycznych w Polsce, ale za bardzo skupiony był na swojej muzyce, żeby brać czynny udział w przygotowaniach do walk, czy też potem – w samym Powstaniu.

O drugiej części swojego Koncertu pisał do przyjaciela Tytusa Woyciechowskiego: „Jest to jakieś dumanie w piękny czas wiosnowy, ale przy księżycu”. Na pewno dumał niemało i on sam, zauroczony w owym czasie śliczną młodą śpiewaczką Konstancją Gładkowską, przeżywający typowe młodzieńcze rozterki i dylematy uczuciowe. 2 listopada wyjechał na zawsze z Polski, z wierszykiem od Konstancji w sztambuchu:

„Ażeby wieniec sławy w niezwiędły zamienić,

Rzucasz lubych przyjaciół i rodzinę drogą.

Mogą Cię obcy lepiej nagrodzić, ocenić,

Lecz od nas kochać mocniej pewno Cię nie mogą.”

W jakiś czas później Chopin dopisał pod spodem lakonicznie: „Mogą.”

VIII Symfonia h-moll Franza Schuberta, zwana Niedokończoną dorównuje niesłabnącą popularnością kompozycjom Chopina. I znowu, przyczyna jest prosta: to dzieło geniusza, po prostu, majstersztyk... Swą potoczną nazwę zawdzięcza zachowanej formie – dwuczęściowej, podczas gdy wszystkie tradycyjne symfonie z tamtych czasów miały, jak Pan Bog przykazał, cztery uczciwe części. A tu – dwie. Nie wiadomo do końca dlaczego tak się stało, skoro istnieją zachowane szkice trzeciej części (Scherza), mówi się, że ostatnia, czwarta część powstała tylko zaginęła, jeszcze inni twierdzą, że Schubert myślał właśnie o finale VIII Symfonii kiedy komponował Entr’act h-moll z Rosamundy (muzyki do sztuki teatralnej „Rosamunda, księżniczka Cypru”). Wykonuje się zatem Symfonię w różnych wariacjach: od dwuczęściowej (zachowanej „oficjalnie”), przez trzyczęściową, ze zrekonstruowanym i zinstrumentalizowanym Scherzo, oraz czteroczęściową. Pełen wachlarz opcji... Niemniej, nawet w dwuczęściowej wersji minimum jest Niedokończona skończonym arcydziełem. Uważa się ją za pierwszą prawdziwie romantyczną symfonię Schuberta, powstała ona zresztą w 1822 roku (nieco wcześniej od Koncertu e-moll Chopina) a kompozytor w momencie jej tworzenia miał 25 lat. Obaj notabene – Chopin i Schubert – zmarli młodo, Chopin dożył 39 lat, a Schubert zaledwie 31, pierwszy zmarł na gruźlicę, drugi na syfilis. Niełatwe to były czasy dla kompozytorów... 

Symfonia Niedokończona zachwyca rozmachem harmonii, pięknym rysunkiem melodii (uśmiechnijmy się słysząc „temat ze Smerfów” w pierwszej części! Tak, tak, Schubert dostał się także i do tej kreskówki, ilustrując dramaty niebieskich łebków), mistrzostwem kolorów instrumentacji. Schubert jakby bawił się ze smakiem orkiestrą i jej instrumentami, kształtuje dźwięki jak plastyczną masę, gra nam wprost na sercach. To będzie koncert geniuszów, cóż można więcej powiedzieć. Taki na długie suknie i fraki. I wytworną romantyczną kolację po nim. Polecam! 

fot.: Alvise Valier