Johannes Wielki

W tym tygodniu mamy prawdziwą ucztę. Wyjątkową.

Niewiele jest w repertuarze utworów tak pięknych, tak poruszających do głębi jak Deutsches Requiem – Niemieckie Requiem Johannesa Brahmsa. O gatunku requiem pisałam nieco w okolicach Wszystkich Świętych i moich refleksyjnych wędrówek po cmentarzach (tutaj), jakoś zawsze było mi blisko do poetyki i nastrojowości tego właśnie gatunku. Jest coś bardzo ludzkiego i szczerego w muzyce mszy żałobnej... Muzyka w ogóle jest według mnie najpiękniejszym sposobem wyrażania uczuć i emocji, a olśniewa już po prostu pełnym blaskiem kiedy mamy do czynienia z emocjami najmocniejszymi, niemal nie do wyrażenia słowami – to wtedy właśnie głos oddajemy dźwiękom i wtedy właśnie powstają arcydzieła.

Arcydzieło Brahmsa stoi dumnie w pierwszym szeregu osiągnięć ludzkości, ramię w ramię z Requiem Mozarta, Verdiego, czy Brittena. Nie jest to typowa missa pro defunctis, czyli łacińska msza za zmarłych z jej tradycyjną budową i liturgicznym układem części. Brahms – luteranin – wykorzystał jako tekst do swojego dzieła fragmenty Biblii luterańskiej, w języku niemieckim. Księga Psalmów, Księga Mądrości, Ewangelie, Listy św. Piotra czy Jakuba, Apokalipsa; wszystkie te źródła składają się na piękną, niezwykle poetycką mozaikę słów. Przytaczam ten tekst tutaj na dole (pod fotografią), za wydawnictwem festiwalu Chopin i jego Europa (link), ponieważ jak zawsze twierdzę, że idąc na koncert muzyki „ze słowami” należy te słowa rozumieć. Zakładam też, że nie każdy z nas włada biegle językiem niemieckim, a nawet jeśli – to zrozumieć biblijną poezję podaną w muzyce nie jest po prostu łatwo. Warto więc zawczasu, przed koncertem, rzucić okiem na fragmenty, o których Brahms myślał, które miał w głowie i sercu podczas pisania swojego Requiem.

Co ciekawe, moje osobiste „spotkania” z Brahmsem były różne, wcale nie jednoznacznie przyjacielskie od początku. Po pierwszych, powierzchownych szufladkach wczesnej szkoły (Brahms = „późny romantyzm”, „tańce węgierskie”, „jakieś sonaty i symfonie”) przyszedł czas na literaturę klarnetową na studiach i... niestety, wstyd się przyznać, tu trochę poległam. A nawet bardziej niż trochę. Język muzyczny Brahmsa okazał się dla mnie chyba zbyt bogaty, nie dotarł do mnie od razu i moje pierwsze wykonania obu przepięknych Sonat klarnetowych najchętniej zagrzebałabym w zakurzonych mrokach niepamięci. Były, niestety, po prostu straszne, tak jak straszne mogą być powierzchowne i płytkie wykonania arcydzieł aroganckiej młodej klarnecistki, przy prawie żadnym zrozumieniu muzyki. Brahms na długie lata skojarzył mi się z nadętym starym gniotem z jego późnej fotografii, z muzyką duszną, ciężką, męczącą i bez polotu (brrr, co za herezje! Wiem – ale to dopiero t e r a z wiem... O, durna młodości...). Dziś wiem już doskonale, że biedny Johannes był dla mnie taki, ponieważ to JA tak do niego podchodziłam i tak właśnie go grałam. Musiałam dopiero wyjechać do Kanady, żeby odkryć go dla siebie i tym razem uwielbić na zawsze i bezgranicznie.

Ale jakoś, co dziwne, Deutsches Requiem zawsze do mnie przemawiało, niezależnie od mojej prywatnej trudnej przyjaźni z kompozytorem. Przed Requiem trzeba po prostu schylić głowę, tutaj Brahms uderza nas w samo serce i jeszcze okręca z premedytacją ostrzem, żeby wejść głębiej, do samego dna. A zwłaszcza – zwłaszcza! – druga część. Tak, wiem, że pisząc o utworze powinnam zachować profesjonalny obiektywizm i omówić wszystkie części. Ale będę tutaj bezwstydnie stronnicza i powiem bez cienia skrupułów: druga część, proszę Państwa, to jest właśnie dla mnie kulminacja emocji w Deutsches Requiem. Znam ją na pamięć, w wielu wykonaniach; przy każdym wysłuchiwaniu Requiem z CD na tym fragmencie właśnie się skupiam najbardziej, zapadam się po prostu w ten cudowny, przejmujący marsz, w ten korowód sunący pomału, ale nieuchronnie w kierunku Przeznaczenia. Pamiętam, kiedyś dostałam od kolegi perkusisty w prezencie płytę z tym utworem w wykonaniu Chicago Symphony Orchestra, z Jamesem Levinem, Kathleen Battle i Håkanem Hagegårdem. Przepiękne wykonanie! Wysłuchaliśmy tego pierwszy raz wspólnie, a przyjaciel, rozemocjonowany, zwracał mi uwagę właśnie na tę boską drugą część i – no jakże by inaczej – partię kotłów tamże. „Posłuchaj, jak oni to p o m a ł u grają! Ty wiesz jak trudno jest wytrzymać nerwowo w takim tempie i utrzymać taką rewelacyjną miarowość?? Nie przyspieszyć ani na jotę! Przecież cała orkiestra, plus chór, opiera się tutaj na tym jednym perkusiście, jeśli on przyspieszy to cały efekt diabli wzięli. A on – nic. Trzyma puls, z żelazną konsekwencją, Posłuchaj, o tu – słyszysz?!”. Fakt, miał rację. To było jak bicie serca, miarowe, stateczne, pewne. Od tego czasu w każdym wykonaniu wsłuchuję się – poza całym kosmosem muzyki Brahmsa – właśnie w partię kotłów w drugiej części. To one „niosą” na sobie resztę muzyki. I idą dalej, w głąb przepięknego utworu, jednego z najcudowniejszych dzieł ludzkości.

W sobotę będziemy obcować z Absolutem.

fot. Alvise Valier

Johannes Brahms

Ein deutsches Requiem op. 45 Selig sind, die da Leid tragen	Niemieckie Requiem op. 45 Błogosławieni, którzy się smucą
Ewangelia wg św. Mateusza 5:4, Księga Psalmów 126: 5 – 6
Selig sind, die da Leid tragen, denn sie sollen getröstet werden. Die mit Tränen säen, werden mit Freuden ernten. Sie gehen hin und weinen und tragen edlen Samen, und kommen mit Freuden und bringen ihre Garben.	Błogosławieni, którzy się smucą, albowiem pocieszeni będą. Którzy siali ze łzami, Żąć będą z wykrzykaniem; Tam i sam chodząc z płaczem rozsiewa lud drogie nasienie, ale zaś przyszedłszy z radością znosić będzie snopy swoje.
Denn alles Fleisch ist wie Gras	Każde bowiem ciało jak trawa
1 List św. Piotra 1:24; List św. Jakuba 5:7; 1 List św. Piotra 1:25; Proroctwo Izajasza 35:10
Denn alles Fleisch ist wie Gras und alle Herrlichkeit des Menschen wie des Grases Blumen. Das Gras ist verdorret und die Blume abgefallen. So seid nun geduldig, lieben Brüder, bis auf die Zukunft des Herrn. Siehe, ein Ackermann wartet auf die köstliche Frucht der Erde und ist geduldig darüber, bis er [empfahe] den Morgenregen und Abendregen. Aber des Herrn Wort bleibet in Ewigkeit. Die Erlöseten des Herrn werden wieder kommen, und gen Zion kommen mit Jauchzen; ewige Freude wird über ihrem Haupte sein; Freude und Wonne werden sie ergreifen und Schmerz und Seufzen wird weg müssen.	Ponieważ wszelkie ciało jest jako trawa, i wszelka chwała człowieka jako kwiat trawy. uwiędła trawa, i kwiat jej opadł. Przetoż, bracia! Bądźcie cierpliwymi aż do przyjścia Pańskiego. Oto oracz oczekuje drogiego pożytku ziemi, cierpliwie go oczekując, Ażby otrzymał deszcze ranny i wieczorny, Ale słowo Boże trwa na wieki. Odkupieni Pańscy nawrócą się, i przyjdą na Syon z śpiewaniem, a wesele wieczne będzie na ich głowie; radość i wesele otrzymają, a żałość i smutek uciecze.
Herr, lehre doch mich	Objaw mi, Panie!
Księga Psalmów 39:5-8; Księga Mądrości 3:1
Herr, lehre doch mich, daß ein Ende mit mir haben muß und mein Leben ein Ziel hat, und ich davon muß. Siehe, meine Tage sind einer Hand breit vor dir, und mein Leben ist wie nichts vor dir. Ach wie gar nichts sind alle Menschen, die doch so sicher leben. Sie gehen daher wie ein Schemen, und machen ihnen viel vergebliche Unruhe; sie sammeln und wissen nicht wer es kriegen wird. Nun Herr, wess soll ich mich trösten? Ich hoffe auf dich. Der Gerechten Seelen sind in Gottes Hand und keine Qual rühret sie an.	Objaw mi, Panie, jaki jest koniec mój, jaka jest miara dni moich. abym poznał, jak jestem znikomy. Oto piędziami wymierzyłeś dni moje, a mój wiek jak nicość przed Tobą. Marność jest każdy człowiek, człowiek istniejący. Zaprawdę przemija człowiek jak cień. Nadaremnie tylko wrzawę czyni, gromadzi, a nie wie, kto zabierze. A teraz czego mam się spodziewać, Panie? Moja nadzieja spoczywa w Tobie. A dusze sprawiedliwych są w ręku Boga, I nie dosięgnie ich męka.
Wie lieblich sind deine Wohnungen	Jak wdzięczne są przybytki Twoje
Księga Psalmów 84:1, 2, 5
Wie lieblich sind deine Wohnungen, Herr Zebaoth! Meine Seele verlanget und sehnet sich nach den Vorhöfen des Herrn; mein Leib und Seele freuen sich in dem lebendigen Gott. Wohl denen, die in deinem Hause wohnen, die loben dich immerdar.	Jak wdzięczne są przybytki Twoje, Panie Zastępów! Spragniona jest i tęskni dusza moja do przedsionków Pana, serce i moje ciało krzyczą z radości Bogu żywemu. Szczęśliwi są, którzy mieszkają w Twoim domu. Zawsze Ciebie wychwalać mogą.
Ihr habt nun Traurigkeit	Także i wy teraz doznajecie smutku
Ewangelia wg św. Jana 16:22; Ecclesiasticus 51:27; Proroctwo Izajasza 66:13
Ihr habt nun Traurigkeit; aber ich will euch wieder sehen und euer Herz soll sich freuen und eure Freude soll niemand von euch nehmen. Sehet mich an: Ich habe eine kleine Zeit Mühe und Arbeit gehab und habe großen Trost funden. Ich will euch trösten, wie Einen seine Mutter tröstet.	Także i wy teraz doznajecie smutku. Znowu jednak was zobaczę, i rozraduje się serce wasze, a radości waszej nikt wam nie zdoła odebrać. Patrzcie oczami: mało się natrudziłem, A znalazłem dla siebie wielki odpoczynek. Jako ten, którego cieszy matka jego, tak Ja was cieszyć będę.
Denn wir haben hie keine bleibende Statt	Nie mamy tutaj trwałego miasta
List do Hebrajczyków 13: 14; 1 List do Koryntian 15:51-55; Apokalipsa 4:11
Denn wir haben hie keine bleibende Statt, sondern die zukünftige suchen wir. Siehe, ich sage euch ein Geheimnis: Wir werden nicht alle entschlafen, wir werden aber alle verwandelt werden; und dasselbige plötzlich, in einem Augenblick, zu der Zeit der letzten Posaune. Denn es wird die Posaune schallen, und die Toten werden auferstehen unverweslich und wir werden verwandelt werden. Dann wird erfüllet werden das Wort, das geschrieben steht: Der Tod ist verschlungen in den Sieg. Tod, wo ist dein Stachel? Hölle, wo ist dein Sieg? Herr, du bist würdig zu nehmen Preis und Ehre und Kraft denn du hast alle Dinge geschaffen, und durch deinen Willen haben sie das Wesen und sind geschaffen.	Nie mamy tutaj trwałego miasta, ale szukamy tego, które ma przyjść. Oto ogłaszam wam tajemnicę: nie wszyscy pomrzemy, lecz wszyscy będziemy odmienieni. W jednym momencie, w mgnieniu oka, na dźwięk ostatniej trąby - zabrzmi bowiem trąba - umarli powstaną nienaruszeni, a my będziemy odmienieni. ... Wtedy sprawdzą się słowa, które zostały napisane: Zwycięstwo pochłonęło śmierć. Gdzież jest, o śmierci, twoje zwycięstwo? Gdzież jest, o śmierci, twój oścień? Godzien jesteś, Panie i Boże nasz, odebrać chwałę i cześć, i moc; boś Ty stworzył wszystko, i dzięki Twej woli istniało i zostało stworzone.
Selig sind die Toten	Błogosławieni są, którzy w Panu umierają
Apokalipsa 14:13
Selig sind die Toten, die in dem Herrn sterben, von nun an. Ja der Geist spricht, daß sie ruhen von ihrer Arbeit; denn ihre Werke folgen ihnen nach.	Błogosławieni są, którzy w Panu umierają - już teraz. Zaiste, mówi duch, niech odpoczną od swoich mozołów, bo idą wraz z nimi ich czyny.
	przytoczenia wg Biblii Tysiąclecia, IV wydanie  opr. tekstu polskiego Antoni Buchner