Zaczynamy wysoko!

Rok 2013 to Rok Witolda Lutosławskiego.

I tu właściwie należałoby najpierw pochylić głowy z nabożeństwem... 

Dopiero potem można przejść do słów. Chociaż, tak między nami mówiąc, nie bardzo śmiem dosypywać jeszcze wiele moich – z natury rzeczy skromnych objętościowo – słów do tej pięknej lawiny tekstów o cudownym Lutosie, która nas już nieco obsypała złotym pyłem Jubileuszu, a mam nadzieję, że jeszcze sypnie hojnie bogactwem koncertów, nagrań, publikacji, artykułów, filmów... Oby! Zatem jedynie bardzo pobieżnie, zacznijmy od niewielkiego „wstępu do zarysu wprowadzenia do sylwetki...”, czyli, mówiąc po ludzku – kilka słów o Witoldzie L.

Bezsprzecznie jeden z największych polskich kompozytorów. Jeśli ktoś w szerokim świecie wie cokolwiek o polskich kompozytorach, to wymieni na jednym oddechu Chopina, Szymanowskiego, Lutosławskiego i Pendereckiego. Innych zdecydowanie rzadziej, w zależności od zainteresowań i zawziętości badawczej (bo ciagle jesteśmy, niestety, słabi w promocji naszych rodzimych tworców i żeby któregoś z nich „odkryć” dla siebie, przeciętny muzykalny cudzoziemiec potrzebuje wiele samozaparcia i optymizmu). Lutosławski urodził się dokładnie sto lat temu: 25 stycznia 1913 roku. W rodzinie ziemiańskiej, jak to się ładnie mówi – co przekłada się na wysoko wykształconych rodziców, stryjów i ciotki, na piękną tradycję muzykowania w domu (O! Czy nie to samo mówimy wszystkim rodzicom o dawaniu dzieciom muzyki jak najwcześniej? Jakże to potem procentuje!), w końcu na staranne wykształcenie samego Witolda. Co ciekawe, jak wielu innych wielkich kompozytorów, nie ograniczał się on jedynie do muzyki i przez jakiś studiował także... matematykę. Porzucił ją w końcu dla wyłącznego oddania się dźwiękom, ale w pewien sposób tę matematyczną logikę i uporządkowany spokój można w muzyce Lutosławskiego usłyszeć. 

Urocze, „klasyczne” zdjęcie małego Witolda siedzącego w domu przy fortepianie. Fotografia z archiwum domowego

Studia przerwała wojna, ktora także zmiotła z powierzchni ziemi wszystkie przedwojenne kompozycje Lutosławskiego (sprzed 1937 roku), prócz wczesnej Sonaty fortepianowej. Po wojnie były najpierw ciężkie lata tuż po wyzwoleniu, potem ciężkie lata narzuconego socrealizmu i jedynie słusznego stylu komponowania, jaki próbowano narzucać polskim twórcom. Lutosławski cierpko odnosił się do odgórnych dyrektyw, ale z właściwym sobie spokojem i klasą zdołał przetrwać i aroganckie dekrety komunistycznych władz na zjeździe kompozytorów w Łagowie (w 1949 roku), i histeryczne szaleństwa późniejszej awangardy, i kolejne zachwiania oraz mody w muzyce. Pozostał sobą, oparty na mocnych podstawach solidnego warsztatu i genialnego talentu, ewoluujący w stylu, ale wierny swojej nadrzędnej idei piękna i doskonałości konstrukcji.

Najsłynniejsze zdjęcie Lutosławskiego, autorstwa norweskiego fotografa, Mortena Krogvolda. © Morten Krogvold

Trudno pisać „w skrócie” o muzyce i stylu Lutosławskiego, to fenomen o wiele za skomplikowany jak na krótką notkę informacyjną; nie będę zatem zagłębiała się za daleko w te rejony. Kto jest ciekawy, może znaleźć wiele opracowań, zarówno wydanych jak i wirtualnych, na temat samego kompozytora oraz jego dzieł. Ja zerknę więc jedynie na najbliższy program krakowskiej Filharmonii, która w tym tygodniu zaoferuje nam dwa przepiękne dzieła Mistrza: Koncert wiolonczelowy z 1970 roku i Czwartą Symfonię (1992).

Koncert został napisany dla legendarnego wiolonczelisty Mścisława Roztropowicza i otwiera go tajemnicze, rozbudowane solo wiolonczeli, jakby kompozytor chciał od razu pokazać kto tu rządzi i kto będzie decydował o utworze... Ten niecodzienny wstęp, ten monolog głównego aktora, ustawia nam jakby dalszą dramaturgię akcji. Sam Lutosławski zresztą określił formę Koncertu jako „dramatyczną”, mówiąc: „Szereg sytuacji typowych raczej dla dramatu niz dla muzyki został tu zastosowany jako zasada wiązania następujących po sobie myśli muzycznych. Nie ma tu jednak żadnych analogii z muzyką „programową”, przekazującą jakieś pozamuzyczne treści” (fragment z rozmowy z B. Pociejem, 1979 r.). Utwory Lutosławskiego mają to właśnie do siebie: tam się wiele „dzieje” w sensie muzycznej opowieści, czasem ma się wręcz wrażenie śledzenia zapisu czyjegoś EEG; nie widać słów, ale dokładnie widać sens poszczególnych zdarzeń. Skomplikowana linia wykresu ma ciągłość i staranny rysunek. Podobnie jest także w jednoczęściowej Symfonii. Można ją analizować formalnie, rozkładać na kwanty i kwarki stylu, wpływów, tendencji i konstrukcji, a można po prostu poddać się narracji kompozytora i zapomnieć o teoretyczno-warsztatowym zapleczu współczesnego języka muzycznego. Bowiem należy tutaj uczciwie i jasno Państwa uprzedzić: uwaga, w tym tygodniu Filharmonia zaprasza nas – och! – na koncert muzyki współczesnej. I o tym nie zapominajmy, kiedy będziemy wiązali krawat i wykańczali makijaż przed wyjściem. Witold Lutosławski był genialnym, cudownym kompozytorem, był jednym z muzycznych gigantów na skalę światową, ale mówił do nas językiem muzyki XX wieku i tego się właśnie spodziewajmy. Co jednak nie znaczy, że mamy się bać! Nie, mamy tylko się nie uprzedzać i ja sama polecałabym Państwu po pierwsze dobrą mocną kawę przed koncertem, żeby mieć umysł i uszy wyostrzone na intensywny odbiór, a po drugie... właściwie najchętniej poleciłabym także lekką dawkę amnezji... Zapomnijmy na chwilę o tonalności (często przereklamowanej i nadużywanej), zapomnijmy o tzw. konwencjonalnej melodii i motywach „do nucenia”. Poddajmy się abstrakcyjnej muzyce i usłyszmy co też kompozytor nam nią opowiada. Bo mówi mądrze, ciekawie i zarazem przepięknie, tylko ten język nie zatrzymuje się już na pierwszym naskórku banalnych melodii ale sięga od razu do mózgu i serca. To muzyka, która w inteligentny sposób operuje emocjami, nie stroni nawet od tych skrajnych, ale nigdy nie sięga wulgarności. Trzeba jej tylko zaufać i poddać się, nie oczekiwać niczego „znanego” (inżynier Mamoń w tym tygodniu raczej nie przyjdzie na koncert). Trzeba skupić się, słuchać, wyłapywać niuanse. Tam się szalenie dużo dzieje, będzie się Państwu kręciło w głowie od kalejdoskopu dźwięków, ale będziecie cięgle nasłuchiwali: „No a dalej?... A co teraz powie?...”

Ta kawa przyda się zaś zwłaszcza dlatego, że uzupełnieniem programu Lutosławskiego będzie Muzyka pożegnalna Krzysztofa Meyera. Domyślam się, że utwór nie został wybrany przypadkowo, jako że Meyer oprócz tego, że jest znakomitym kompozytorem (podobnym w swoim „intelektualno-kulturalnym” podejściu do muzyki do Lutosławskiego), jest także autorem olbrzymiej dwutomowej biografii Witolda Lutosławskiego, którą napisał wspólnie z żoną, Danutą Gwizdalanką. Niestety, nie mam teraz możliwości rozwinąć tematu wielu talentów Krzysztofa Meyera (a szkoda! To naprawdę świetny kompozytor), więc tylko ponowię na zakonczenie mój apel do „cywilnych” melomanów: proszę się nie bać repertuaru w tym tygodniu! Będzie jednolity stylistycznie, ale dostaniecie Państwo w prezencie wspaniałe dzieła wybitnych polskich twórców ostatnich lat. Można śmiało pękać z dumy i wiązać najlepszy krawat. Kropla wytwornych perfum też nie zaszkodzi.

I jeszcze na dokładkę mała prywatna retrospekcja... W grudniu 1995 roku na krakowskiej Akademii Muzycznej odbyła się sesja naukowa na temat muzyki polskiej „ostatniego pięćdziesięciolecia” (1945-1995), podsumowująca w pewien sposób nasz powojenny dorobek muzyczny. Na zakończenie teoretycy zafundowali sobie wtedy małą „branżową” zabawę, wybierając listę NUPów według SEMPów (NUP – „Najwybitniejszy Utwór Pięćdziesięciolecia”; SEMP – „Sumienny Elektor Muzyki Pięćdziesięciolecia”). Do zabawy zaproszono czołówkę polskich teoretyków i kompozytorów, a wyniki zostaly ogłoszone na końcowym spotkaniu sesji oraz wydane następnie w publikacji pt. „Materiały sesji naukowej... etc.”. Głosowanie było przeprowadzone niezwykle sumiennie a cała zabawa – mimo niezaprzeczalnej rozrywki dla „zakręconych” teoretyków – przyniosła także wymierne korzyści w postaci sprawnego, choć szacunkowego, podsumowania drugiej połowy XX wieku w muzyce polskiej. Oczywiście domyślają się Państwo dlaczego wspominam teraz o tym zdarzeniu sprzed lat. Rzecz jasna, na pierwszym miejscu w rankingu najczęściej wymienianych kompozytorów uplasował się Witold Lutosławski, deklasując resztę rywali. Natomiast na samej ostatecznej liście NUPów utwór Lutosławskiego był także w ścisłej czołówce, wprawdzie nie pierwszy, bo wygrała wtedy III Symfonia Góreckiego a zaraz po niej Pasja wg. św. Łukasza Pendereckiego, ale już na trzeciej pozycji dogonił ich Witold Wielki swoją Trzecią Symfonią. Zaufajmy zatem SEMPom, bo wiedzą co mówią!