Dla kontrastu - romantyczne klejnoty

Kto z Państwa dzielnie wysłuchał dwudziestowiecznych arcydzieł w zeszłym tygodniu, w najbliższych dniach zostanie nagrodzony zestawem pięknych i efektownych dzieł romantycznych. Tonalna słodycz i melodyjność, ogniste fajerwerki wirtuozerii i soczyste harmonie. Na ten koncert mogą spokojnie iść nawet najmniej wprawieni słuchacze, bo utwory Brahmsa, Wieniawskiego i Dvořaka bronią się same i raczej nie straszą awangardowymi technikami kompozytorskimi czy oryginalnością instrumentacji. To „romantyczna klasyka” w najlepszym wydaniu; to są właśnie te kompozycje, od których nowicjusze mogą zaczynać swoją przygodę z klasyką, a koneserzy zawsze do nich wrócą z zachwytem.

Początek bardzo poprawny, zaczniemy Uwerturą akademicką (w orginale: Akademische Festouvertüre, czyli Akademicka uwertura festiwalowa) Johannesa Brahmsa. Uwertura, jak wszyscy wiedzą, to wstęp, wprowadzenie – zazwyczaj do opery, baletu, ale może dotyczyć także innego wydarzenia scenicznego (a bywała także pisana po prostu jako osobny utwór - tak jak w tym wypadku). Wprowadza słuchaczy w styl i nastrój dalszej części widowiska. Uwertura Brahmsa inauguruje zatem nasz koncert w jak najbardziej odpowiednim tonie: szczypyta doniosłości ukryta w pierwiastku „akademickim“ (napisana została jako wyraz wdzięczności za doktorat honoris causa dla kompozytora przyznany przez Uniwersytet we Wrocławiu), połączona z tytułową fanfarową „festiwalowością“, oprószona wreszcie w całości dużą dawką zdrowego, studenckiego humoru. Brahms, wbrew powszechnie utrwalonemu obrazowi dostojnego, nobliwego (i nudnego) starszego pana, miał naprawdę świetne poczucie humoru, zwłaszcza tego muzycznego. Rzadko, co prawda, tryskał tym humorem tak jawnie jak w przypadku tej „pijanej młodością“ uwertury, zazwyczaj jego dowcipne smaczki są inteligentnie ukryte w wirtuozowskiej zabawie tematami, motywami, w gęstwinie tkanki muzycznej. Tutaj mamy jednak Brahmsa pogodnego, ktory jakby na przekór stateczności akademickiej skupił się raczej na braci studenckiej i jej – hmm... – nierzadko pijackich przyśpiewkach, na zabawnych piosenkach (dziś powiedzielibyśmy, że to melodie rodem z kreskówek) i ogónej euforii młodości. Ukoronowaniem i zakończeniem utworu jest szeroka, z rozmachem i fanfarami zacytowana pieśń „Gaudeamus igitur“, którą na pewno wszyscy znają a niektórzy wręcz bedą się musieli powstrzymywać, żeby się nie poderwać z krzeseł i nie włączyć ze śpiewem do powszechnie znanej melodii. I zresztą, czemu nie? „Hej, użyjmy żywota, wszak żyjem tylko raz!“ 

Rozbawieni i odmłodzeni, siądźmy znów wygodnie do wysłuchania Drugiego Koncertu skrzypcowego d-moll Henryka Wieniawskiego. Kolejne arcydzieło, tym razem autorstwa genialnego polskiego skrzypka i kompozytora. Wieniawski był klasycznym cudownym dzieckiem (koncertował po mistrzowsku na skrzypcach już w wieku niespełna dziesięciu lat), zresztą właściwie całe swoje życie spędził podróżując po całym świecie w tak zwanych trasach koncertowych. Wywodził się z Lublina, lecz mieszkał następnie zarówno w Petersburgu, jak i w Londynie, w Paryżu, pod koniec życia w końcu w Brukseli. Niemniej w każdym z tych miejsc był także właściwie gościem, nieustannie przemieszczając się po Europie i Ameryce z koncertami, które przyniosły mu niesłychaną sławę i rangę najwybitniejszego, po Paganinim, skrzypka na świecie. Wiódł życie prawdziwego światowca, otaczany czcią i uwielbieniem. Romantyzm był zresztą okresem rozwoju wirtuozerii instrumentalnej, nierzadko połączonej także z komponowaniem, wystarczy wspomnieć chociażby samego Paganiniego, ale także przecież na przykład Liszta, Paderewskiego, Sarasate, nawet Chopina... Stosunek talentu kompozytorskiego do wirtuozerii bywał różny; u Wieniawskiego akurat mamy do czynienia ze znakomitym połączeniem obu tych pierwiastków. Wiedział doskonale jak mozna grać na skrzypcach i wiedział jak napisać na skrzypce, żeby z nich wydobyć najpiękniejsze brzmienia. Koncert d-moll Wieniawskiego jest jednym z najchętniej grywanych koncertów skrzypcowych na całym świecie. To przepiekne połączenie cudownie lirycznych melodii (otwiera go na przykład wspaniałe, miękkie solo waltorni) z błyskotliwą, fajerwerkową wirtuozerią. Druga część (połączona niepostrzeżenie – czyli attaca – z pierwszą) to śliczna i rozmarzona Romanza, natomiast w trzeciej części... trzymajmy się mocno oparć, bo skrzypek będzie na nas wiał wichrem dźwięków i sypał kaskadami nut. Młodzi powiedzą z uznaniem: „no, to jazda bez trzymanki!”. Starsi usłyszą krwiste cygańskie tańce i namiętne pieśni. A skrzypkowie na widowni będą w skupieniu gubili oczy i uszy w pogoni za palcami wykonawcy realizującymi akrobacje gamek, pasaży i ozdobników. Orgia! 

Po przerwie, na lekkie uspokojenie emocji: Antonín Dvořak i jego lekko niedoceniana 7 Symfonia. Wszyscy znamy Symfonię nr 9, tę „Z Nowego Świata”. Większość z nas zna także piękną Symfonię nr 8, natomiast jej poprzedniczka, z numerem siódmym, często musi czekać na szczególne okazje aby dojść do głosu. A szkoda, bo jest równie piękna jak te dwie kolejne.

Siódma symfonia Dvořaka jest bardzo „narodowa” w treści i zamyśle. Kompozytor był wielkim patriotą i w swoim dziele (ukończonym w 1885 r.) chciał zawrzeć uczucia do swojego kraju, chciał ukazać wielkość Czech i w pewien sposób oddać niepokój polityczny panujący wówczas w jego ojczyźnie. Pisał m.in. do przyjaciela: „W głowie mam w tej chwili tylko Miłość, Boga i Ojczyznę”. Czwarta, ostatnia część Symfonii miała, według niego, „sugerować siłę i zdolność narodu czeskiego do stawienia oporu politycznym oprawcom”. Trudno oczywiście doszukiwać się konkretnego programu dla tego dzieła, jednak warto być może pomyśleć przy okazji o pięknych Czechach i o słusznej dumie, z jaką Dvořak myślał i mówił o swojej Ojczyźnie. Soczysta melodyka i harmonia Dvořaka przyniosą nam wiele muzycznej satysfakcji, wciągną do słuchania i śledzenia pięknych melodyjnych tematów, ale może także pomogą przypomnieć sobie o naszych dumnych południowych sąsiadach. Czesi to nie tylko zabawny absurdalny „czeski film” i wojak Szwejk, to także piękna i potężna symfonika w rękach wielkiego Antonina Dvořaka. 

Cześć Czechom!

W Krakowie nadal lodowa bajka; każda gałązka na drzewie jest wstawiona do szklanej rurki... fot. R.Marczak